जनकपुरधाम ५ असार । जनकपुरधामका रामस्वरुप साह र रामसागर साह व्यापारिक परिवारमा जन्मिए पनि उनीहरू सम्पत्ति साँच्नभन्दा समाज गढ्न रुचाउने विरला व्यक्तित्व थिए । जनकपुरधामलाई आधुनिक शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक रूपान्तरणको थलो बनाउने सपना उनीहरूले आफ्नै जीवनको उद्देश्य बनाएका थिए ।
साह दाजुभाइले परोपकारको संस्कार आफ्ना पिताबाट पाए। भातु साहका सन्तानहरूले साकेत विहारी मन्दिरदेखि मटेश्वरनाथ मन्दिरको पुनर्निर्माणसम्म गरेका कार्यले धार्मिक भावनासँगै सार्वजनिक सेवामा उनको रुचि झल्काउँथ्यो। वि.सं. २००१ मा स्थापना गरिएको धर्म संस्थामा ३०२ विघा जमिन र धानसहितको दान केवल एक परम्परा मात्र होइन, सामाजिक उत्तरदायित्वको अनुपम उदाहरण थियो।
शिक्षा क्षेत्रमा उनीहरूको योगदान यति ऐतिहासिक छ कि आज पनि राराव क्याम्पस, सरस्वती मावि वा सकल भवन कन्या विद्यालय हेर्दा ती असल सपना अझै बाँचेको अनुभूति हुन्छ। कानुनी बाध्यता नभए पनि, उनीहरूले पटना विश्वविद्यालयसँग सहकार्य गरी जनकपुरमा उच्च शिक्षाको ढोका खोल्न सफल भए।
शिक्षासँगै स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि उनीहरूको सोच अग्रगामी थियो। जनकपुर अञ्चल अस्पतालको स्थापना, प्रसूति गृह, मेडिकल कक्ष, र नेपाल–भारत सिमानामा ‘मैत्री पुल’ निर्माण जस्ता कार्यहरूले सीमावर्ती जीवन सहज बनाएको छ। गंगासागरको पुनःनिर्माण, राममन्दिरको संरक्षण, धार्मिक धर्मशालाको निर्माण यी सबै काम एकै जीवनमा गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण उनीहरूले देखाए।
तर विडम्बना, त्यही धर्म संस्था अहिले माओवादी द्वन्द्वकाल, सरकारी हदबन्दी र स्थानीय माफियाको कब्जा बीच छटपटाइरहेछ। प्रभाकर साहका अनुसार सयौँ विघा जग्गा गुमिसकेको छ। अझ दुःखद कुरा त के छ भने, जनकपुरको पुनर्निर्माणका नायक रामस्वरुप–रामसागरको योगदान आज ओझेलमा परेको छ—न शालिक छ, न चोक, न कुनै औपचारिक कदर।
भानुचोकमा शालिक बनाउने विवादबीच समाजका सत्य सेवकहरू बिर्सिंदै गएका छन्। तर प्रभाकर साहको अपिल गहिरो छ—“झगडाको साटो जनकपुरधामलाई आधुनिक बनाउने व्यक्तित्वहरूको सम्मान गरौँ।”
यो त केवल श्रद्धाञ्जलि होइन, समर्पणको स्मरण हो। जनकपुरधामका हरेक इँटा र सपनामा उनीहरूको छायाँ छ—अब राज्य र समाजले त्यो उज्यालो अनुहार फेरि देख्नुपर्ने समय आएको छ।